Nog niet zo lang geleden zag ik bij toeval een film uit 2022: ’Plus que jamais’. Over een jonge vrouw van 33 met een ongeneeslijke longziekte, die haar sterfelijkheid onder ogen moet zien en zich ermee uiteen moet zetten. Voor haar en vooral voor haar geliefde een moeilijk proces, dat treffend en subtiel niet sentimenteel in beeld wordt gebracht.
De ochtend daarna in bed werkte de film door en ik moest denken aan een uitspraak die je in Zen literatuur wel eens tegenkomt: ’mijn leven is niet van mij’. Ik dacht ook aan een collega van me die een proefschrift aan het schrijven is over wat we tegenwoordig ’voltooid leven’ noemen.
In bed heb ik een uur daarover liggen navoelen en reflecteren.
Hoewel ons niets gevraagd is – althans mij niet voorzover ik weet – is ons dit leven gegeven. Of opgedrongen; het is maar hoe je het ziet of ervaart.
In het begin van ons leven speelt dat nog niet: we léven gewoon, schreeuwen als we honger hebben en groeien op zonder veel vragen, eigenlijk zoals een dier opgroeit. Langzamerhand ontwikkelen we een vermogen tot denken en reflectie, worden we handiger en strategisch, maar komen er onvermijdelijk ook vragen op.
Eerst heel praktisch, maar later ook de bekende levensvragen. We gaan van óverleven nadenken over hoe dit leven te léven.
Heel kort gezegd: de grote vragen rond leven, geboorte en dood gaan spelen, hoe onbewust misschien ook.
De film laat zien wat er kan gebeuren in het zicht van de dood; van onze eigen dood en die van een ander. En de impact die het heeft op ons leven en hoe ongemakkelijk we worden als er iemand in onze buurt gaat sterven.
De dood maakt machteloos en sprakeloos.
In bed dacht en voelde ik na over dat ’voltooid leven’. Wie kan zien of aangeven wanneer mijn leven voltooid is? En als mijn leven niet uitsluitend van mij is, wat betekent dat?
De kwesties rond leven en dood zijn grote vragen waar ieder mens mee te maken krijgt, al is het maar op het eind van je leven met de dood in het zicht.
Voor Zen geldt: wacht niet tot je dood gaat, maar zie het nu onder ogen en durf als het ware elk moment te sterven. Niet zozeer je fysieke dood, maar simpelweg zien hoe we veel van ons leven niet in de hand hebben en hoe het tussen je vingers door kan glippen.
Wat je wél in de hand hebt: doe dat vooral, voor jezelf, voor de ander, voor de wereld. Maar wat te doen als je niets meer kunt doen, alle middelen hebt uitgeput, als niets helpt? Wat doe je dan?
Daar ging deze film over. Het enige wat dan lijkt over te blijven is het actief ondergaan van wat er is, van wat zich nu aandient en van daaruit verder gaan.
Hoe vind je het vermogen om je over te geven aan je leven, dat dan niet langer alleen míjn leven blijkt te zijn, maar dat veel groter is en zich onttrekt aan alleen mijn wil. Tenzij ik bereid ben te willen wat er aan de gang is.
Kan ik mijn leven ondergaan, ook of met name als het niét lukt, niet gaat zoals ik het wil. Dat gaat alleen als ik zie dat mijn leven niet alleen mijn leven is.
En dat mijn lijden niet alleen mijn lijden is, maar dat iedereen dit kent.
Daar raken we aan het verlangen om het lijden op te heffen, niet alleen van mezelf maar van iedereen.
In de film komen al deze aspecten aan bod en die zetten aan tot reflectie over de grote kwesties van ons leven. Ook wordt het al dan niet alleen willen of durven sterven aangeraakt; en de angst voor de eenzaamheid, vooral in onze laatste momenten.
Onlangs las ik dit fragment van Karlfried von Durckheim over alleen-zijn en eenzaamheid:
’De mens is voor de dialoog geschapen en in isolement kan hij niet leven. Hij heeft de partner nodig; hij zoekt geborgenheid in menselijke gemeenschap en liefde. Wanneer het leven hem dat belet of afneemt, komt hij aan een grens waarvan hij meent dat het zijn einde betekent. Maar buigt hij zich, neemt hij het aan, dan stoot hij door de verharding heen, waarmee het alleen moeten zijn hem bedreigt. En geeft hij zich innerlijk over: dan kan hij ervaren, dat een macht die boven zijn begrip uitgaat hem opvangt, een macht die hem omvat en tegelijkertijd naar alle kanten open maakt. In de wereld verlaten, voelt hij zich vanuit het bovenwereldlijke naar alle kanten verbonden en in liefde geborgen.’
Hoe dan ook: het antwoord op wanneer en hoe te sterven ligt uiteindelijk wel bij mij. Laat ik het gebeuren of grijp ik in als het te erg of ondraaglijk wordt? Geen idee voor nu. Nou ja, wel een idee, maar hoe realistisch en haalbaar dat is, staat nog te bezien.
Dat we als samenleving en vanuit de politiek ook een antwoord moeten geven op de vraag wat voltooid leven is, lijkt me een opdracht waar we voorzichtig mee om moeten gaan. Maar dat laat ik graag over aan mijn collega die hierover een proefschrift schrijft en andere deskundigen die hier hun licht over kunnen laten schijnen. Overigens mijn collega vertelde dat de term ‘voltooid leven’ op zich al zeer discutabel is. Kunnen wij weten wanneer iets voltooid is? Bestaat er überhaupt zoiets als voltooiing in dit opzicht?
Vragen waar ieder van ons voor zichzelf een antwoord zal moeten vinden.
Deze film maakt indruk met de manier waarop de jonge vrouw langzamerhand al doende, voelend en reflecterend tot een antwoord komt op deze vraag.
